Hełczyńscy: szlachta, mieszczanie czy frankiści?

Jan Nowak-Jeziorański, szef „Radia Wolna Europa” i Bronisław Hełczyński, minister spraw zagr. w Rządzie RP 1974-6, a przed wojną prezes Nacz. Trybunału Adm. (dziś: NSA), to kuzyni na dwa sposoby. Rodzina Hełczyńskich, od której pochodzą stanowi intrygującą zagadkę.

Matka Zdzisława Jeziorańskiego, pseud. „Jan Nowak”, Elżbieta z Piotrowskich Jeziorańska (1880-1975), oraz ojciec min. Hełczyńskiego, Aleksander Hełczyński (1857-1933), to kuzyni w dwojaki sposób.

O rodzinach frankistów (Żydów z sekty Jakuba Franka, którzy w XVIII w. przeszli na katolicyzm) pisałem osobno, teraz zajmijmy się zagadkową rodziną Hełczyńskich.

Herbarz Uruskiego pisze o nich następująco:

Ta opowieść o zmianie nazwiska to oczywiście tzw. „bujda na resorach”, zmyślona dla celów uzyskania statusu szlacheckiego i przepchnięta przez Heroldię Królestwa Polskiego, jak wiele innych. W dokumentach znajdujemy 28 sierpnia 1808: Walenty Hełczyński chrzci córkę Mariannę Joannę. Określony jest jako „Urzędnik dóbr Samsonowskich (Cancellista Bonorum Samsonów)”. W Samsonowie mieściła się huta żelaza, własność biskupów krakowskich, a potem upaństwowiona własność rządu Księstwa Warszawskiego. Walenty Hełczyński nie był więc żadnym wnukiem cześnika bracławskiego (gdzie Rzym, gdzie Krym?), ale urzędnikiem w hucie:

Z czasem Walenty Hełczyński awansował i przeniósł się do Kielc, gdzie wymieniany jest w 1819 r. jako kontroler w zarządzie hutnictwa Królestwa Polskiego. W akcie zgonu z 1823 r. jest przedstawiony jako „Walenty Hełczyński lat 47, asesor i kontroler Kasy Generalnej Głównej Dyrekcji Górniczej”. Niestety, nie podano, kim byli jego rodzice.

Po Walentym pozostały liczne sieroty, przy czym udało się ustalić potomstwo trzech jego synów. Franciszek, urodzony w 1809 r. w Samsonowie, ożenił się z Zofią Zgorzelską i ich prawnukiem był Jan Nowak-Jeziorański. Nie wiem, kim była Zofia Zgorzelska, natomiast jej córka Eugenia wyszła za Michała Piotrowskiego, potomka frankistów i była babką Zdzisława Jeziorańskiego, który po mieczu też był potomkiem frankistów.

Karierę za to zrobił młodszy syn, Michał Hełczyński, urodzony 1814 w Suchedniowie, radca stanu, urzędnik w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu (ówczesne Ministerstwo Finansów Król. Pol.), naczelnik wydziału celnego. On to w 1850 r. poślubił frankistkę, Julię Helenę Jasińską, córkę profesora szkół warszawskich Piotra Władysława Jasińskiego i Barbary z Piotrowskich. To on w r. 1853 załatwił sobie cudownie odnalezionych szlacheckich przodków. Z czasem linia ta osiadła na wsi, a szczególnie znany był syn Michała, Aleksander Hełczyński, którego wspaniały nekrolog podziwiać możemy tutaj:

Tenże Aleksander to ojciec wspomnianego na wstępie Bronisława Hełczyńskiego, którego karierę tak oto streszcza Wikipedia: „polski prawnik, profesor na Wydziale Prawa UJ, działacz społeczny i państwowy, m.in. szef Kancelarii Cywilnej Prezydenta Ignacego Mościckiego i prezes Najwyższego Trybunału Administracyjnego, założyciel zrzeszeń ponadpartyjnych w dziedzinie oświaty i kultury narodowej, m.in. członek założyciel i prezes Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie, członek władz Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich”.

Był także trzeci brat, Ludwik Wojciech Hełczyński. Biorąc ślub w 1848 r. w Lipcach Reymontowskich, był on zawiadowcą drogi żelaznej we wsi Płyczwi, parafii godzianowskiej, synem Wielmożnego(!) Walentego Hełczyńskiego, byłego Kassy głównej Dyrekcji Górniczej Kontrollera już zmarłego i Franciszki z Pawłowskich dziś w Wsi Jankowicach w Powiecie Radomskim zamieszkałej. Żoną jego została Paulina Niewęgłowska, urodzona w Warszawie, zamieszkała przy rodzicach w Wólce Krosnowskiej, parafii Lipce, córka Wielmożnego Jerzego Niewęgłowskiego i Marianny z Dowiakowskich. Świadkami byli sąsiedzi państwa Niewęgłowskich. Niewęgłowscy to szlachta raczej niewątpliwa.

Ale… Nazwiska „Hełczyński” wśród szlachty nie znajdujemy wcale. Natomiast w parafii Będzin w 1848 r. bierze ślub Błażej Hełczyński, górnik, syn Błażeja, który był krawcem w Chrzanowie. To wszystko niedaleko od Kielc, Samsonowa i Suchedniowa. Może więc Hełczyńscy to mieszczanie, z których jeden zrobił karierę zarządzając hutą w Samsonowie, a potem przekazał pozycję synom? Ale znowu… przypomnijmy sobie, że Walenty Hełczyński zmarł już w r. 1823, a synowie wychowywani byli przez wdowę – i to ona musiała zadbać o ich edukację i pozycję społeczną. Wdowa była z domu Pawłowska, które to nazwisko także pojawia się wśród wybitnych frankistów… Niestety, nie udało mi się znaleźć niczego konkretnego na temat owej Franciszki z Pawłowskich Hełczyńskiej, urodzonej ok. 1790  i zmarłej po 1848, być może w Jankowicach koło Radomia. A przecież pani ta była antenatką tak wybitnych postaci w historii polskiej XX wieku… Może więc ktoś coś jeszcze odnajdzie?

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz

Potomkowie frankistów (katolickich Żydów)

W połowie XVIII w. żydowski mistyk i myśliciel, Jakub Frank, pociągnął za sobą setki zwolenników zwanych wówczas antytalmudystami, a później od jego nazwiska frankistami. Po debatach z rabinami i biskupami ochrzcił się w katedrze lwowskiej w 1759 r., a część jego zwolenników zrobiła to później. Po śmierci Franka (w 1791) jego zwolennicy, zamożni, wpływowi i wykształceni, stali się ośrodkiem wokół którego tworzyła się warszawska inteligencja XIX w. Czytaj dalej

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz

Wielcy żydowscy chrześcijanie

Wprowadziłem do genealogii dane z 1816 chrztów warszawskich Żydów XIX-wiecznych, zebranych przez T. Jeske-Choińskiego w pracy Neofici polscy (Warszawa 1904). Ci, którzy trafili do WGM (jest ich 429) znajdują się na Wielcy.pl otagowani jako „neofita ochrzczony” (tutaj). To grupa ogromnie ważna dla historii Polski – ludzie, którzy tworzyli polską inteligencję: fundatorzy uczelni i filharmonii, wydawcy, naukowcy, lekarze, prawnicy, biznesmeni – śmietanka śmietanki polskiego społeczeństwa. Bez nich Polska nie byłaby sobą.

Zmiana wyznania na chrześcijańskie (zwykle kalwińskie lub luterańskie, rzadziej katolickie) umożliwiała zawarcie związku małżeńskiego z chrześcijaninem lub chrześcijanką. Często było odwrotnie – ludzie chrzcili się właśnie po to, by móc zawrzeć ślub (na obszarze b. Kongresówki w latach 1826-1946 r. śluby były wyłącznie religijne). Bogaci Żydzi, po zmianie wyznania, wchodzili często do arystokracji, ci mniej bogaci, ale wykształceni, tworzyli elity inteligenckie. Tak czy inaczej, asymilowali się dość prędko.

Czytaj dalej

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz

Komu się udało mieć najwięcej potomków w PSB

Na szybko zrobiłem statystykę w WGM, wyliczając osoby, które miały najwięcej potomków i ich małżonków, którzy znaleźli się w Polskim słowniku biograficznym. Brałem pod uwagę wyłącznie osoby urodzone w XVIII i XIX wieku (bo wcześniejsze okresy są nudne: sami magnaci). Tu też oczywiście przoduje arystokracja, ale już ok. pozycji 190 jest Szloma Szor z Rohatyna vel Franciszek Wołowski (frankista, chrzest 1759 we Lwowie) z wynikiem 37, a ok. poz. 280 jest starozakonny Szmul Zbytkower (zm. 1801), z wynikiem 32.  Między nimi zaś niemiecki luteranin, Samuel Werner (1761-1836), z wynikiem 33. Czytaj dalej

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz

Najbliższą przyjaciółką Papieża była potomkini żydowskich bankierów

Wikipedia pisze o niej:

urodziła się w polsko-francuskiej arystokratycznej rodzinie. Była córką Marii Ludwiki de Lanval Tymienieckiej (…) W 1973 roku zaprzyjaźniła się z kardynałem Karolem Wojtyłą. Przyjaźń trwała do śmierci Wojtyły w 2005 roku, Tymieniecka odwiedziła go ostatni raz na dzień przed jego śmiercią. W wydanej w 1997 roku biografii Jana Pawła II His Holiness Carl Bernstein i Marco Politi twierdzą, że historia tej przyjaźni jest kluczowa dla zrozumienia postaci polskiego papieża. W 2008 roku Tymieniecka sprzedała polskiej Bibliotece Narodowej kolekcję listów napisanych do niej przez Jana Pawła II.

Mówi się też, że filozofii uczyła ją matka, owa Maria Ludwika Tymieniecka, z domu de Lanval. Ale inne informacje o matce są zupełnie przekręcone! Tylko prawda jest ciekawa, więc cofnijmy się od początku – by w ten sposób poznać ów klucz do zrozumienia postaci Jana Pawła II. Czytaj dalej

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz

Od szlachty zagrodowej do inteligenckich elit (Chmielińscy z Kołaków Wlk.)

W 1680 Jan Chmieliński, syn Jakuba z Chmielenia-Orzeszków, żeniąc się z Anną Kołakowską kupił ziemię we wsi Kołaki-Jaćwiężyno. Chmieleń-Orzeszki to część obecnego Chmielenia Wielkiego koło Krzynowłogi Małej – gniazda Chmielińskich herbu Leszczyc, a Kołaki-Jaćwiężyno zmieniły później nazwę na Kołaki Wielkie i leżą koło Gruduska, 16 km na południe wzdłuż linii Szczytno-Płońsk. Czytaj dalej

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz

Google powstało w garażu rodziny ministra Morawieckiego

Pierwszą siedzibą Google był garaż Susan Wójcickiej, obecnego prezesa YouTube. Ex-żoną i matką dwojga dzieci S. Brina (jednego z dwóch twórców Google) jest jej siostra, Anna. To córki prof. S. Wójcickiego (fizyka ze Stanfordu), wnuczki sędziego Franciszka Wójcickiego (posła na polski Sejm w 1947 r., a wcześniej sekretarza premiera S. Mikołajczyka). A gdzie tu miejsce na ministra rozwoju i finansów, M. Morawieckiego? Odpowiedź jest już widoczna na Wielcy.pl (i Sejm-Wielki.pl po zalogowaniu). Czytaj dalej

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz

Graf powiązań XIX-wiecznej „warszawki”

Jeżeli kogoś w połowie XIX wieku należało w Warszawie znać, to jest on już raczej w WGM (w naszej genealogii na Wielcy.pl i Sejm-Wielki.pl). A jeśli nie on, to jego bliska rodzina. W latach 1821-61 „Kurier Warszawski” doniósł o zgonie 18.036 osób – większość z nich (52%) mamy już w genealogii. Pozostali to w dużej części osoby, o których wzmianki są zbyt pobieżne, by je jednoznacznie zidentyfikować. Czytaj dalej

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz

Obchody 600-lecia ślubu Elżbiety Granowskiej z Jagiełłą

Nasza pra(x20)babcia Elżbieta z Pileckich Granowska ponownie poślubiła króla Władysława Jagiełłę – ceremonia małżeńska została wczoraj powtórzona w kościele św. Michała w Sanoku – dokładnie w tym miejscu, gdzie 2 maja 1417 królewska para wzięła ślub. Byłem tam i ja, wraz z córką – pra(x22)wnuczką królowej Elżbiety. Czytaj dalej

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz

WGM a PSB – jak to wygląda w różnych czasach

Spośród 27.490 artykułów Polskiego słownika biograficznego już ponad 55% dotyczy osób znajdujących się w WGM (czyli w Wielkiej genealogii Minakowskiego na Wielcy.pl i Sejm-Wielki.pl). A może da się wykroić jakiś okres, kiedy statystyki te będą wyższe? Tak – są takie pokolenia, gdy 2/3 osób trafiających do PSB trafia też do WGM. Czytaj dalej

Zaszufladkowano do kategorii Genealogia | Dodaj komentarz