Jeszcze parę dni temu w takim przypadku, gdy nie wpisałem żadnego komentarza, wyświetlało się tylko „Marek lubi ….”.

Zmiana dotyczy przede wszystkim przycisku „Lubię to!” zaimplementowanego jako iFrame, czyli takiego, który po kliknięciu nie wyświetla ramki do wpisywania komentarza; wcześniej nie dało się takiego „lajka” skomentować, a jego widoczność na „wallu” Facebooka była znikoma, więc i efekt takiego klikania był miniaturowy.

Wydaje się, że wszystko się zmieniło, ale…

… ale kiedy zobaczymy, co można na temat obu przypadków wydobyć z facebookowej bazy Open Graph, okazuje się, że „lajki” implementowane przez iFrame, to tylko dawne przyciski „Share/Udostępnij”,

Proszę spojrzeć na różnicę: kiedy pytam Open Graph o stronę, na której przycisk „Lubię to!” włożony jest metodą zaawansowaną, czyli FBML, pytając o URL tej strony otrzymuję:

https://graph.facebook.com/?ids=http://www.sejm-wielki.pl/b/mi.1

{
   "http://www.sejm-wielki.pl/b/mi.1": {
      "id": "123245454366287",
      "name": "Marek Jerzy Minakowski",
      "picture": "http://profile.ak.fbcdn.net/hprofile-ak-snc4/41577_123245454366287_5962_s.jpg",
      "link": "http://www.facebook.com/pages/Marek-Jerzy-Minakowski/123245454366287",
      "category": "Public figure",
      "website": "http://www.sejm-wielki.pl/b/mi.1",
      "description": "Marek Jerzy  Minakowski Elity Rzeczypospolitej: Sejm Wielki (Czteroletni) i potomkowie jego uczestnik\u00f3w.",
      "likes": 9
   }
}

Kiedy jednak pytam o stronę, gdzie jest to włożone metodą iFrame, dostaję:

https://graph.facebook.com/?ids=http://vod.onet.pl/wojna-restrepo%252C8676%252Cfilm.html

{
   "http://vod.onet.pl/wojna-restrepo\u00252C8676\u00252Cfilm.html": {
      "id": "http://vod.onet.pl/wojna-restrepo\u00252C8676\u00252Cfilm.html",
      "shares": 1456
   }
}

Widzą Państwo? Licznik „lajków” w drugim przypadku nie nazywa się „likes” tylko „shares”! Tak, to nasz stary znajomy, przycisk „Share” tylko przemalowany na nowe barwy!

Zacznijmy od Mistewicza – jego książka (na spółkę z M. Karnowskim) Anatomia władzy jest wspaniała. Ale to, co mówi w dzisiejszym wywiadzie dla Onet.pl jest przedziwaczne. Wybitny ekspert od marketingu politycznego zaleca bowiem polskim politykom korzystanie z Twittera. Tymczasem jednak korzystanie z Twittera (oraz jego klonów jak Blip) jest w Polsce minimalne. Dla przykładu wymienię polityków „celebryckich”, a przy każdym liczbę osób, które ich subskrybują („followers„):

• Adam Bielan (@Bielan) – 3.659
• Janusz Palikot (@Palikot_Janusz) – 3.035
• Radek Sikorski (@sikorskiradek) – 3.286
• Wojciech Olejniczak (@wolejniczak1) – 1.726
• Paweł Poncyliusz (@PawelPoncyljusz) – 2.369
• Michał Kamiński (@kaminskimichal) – 1.770
• Bartosz Arłukowicz (@Arlukowicz) – 1.946

A tymczasem, w kraju większym ludnościowo jedynie ośmiokrotnie:

• Sarah Palin (@SarahPalinUSA) – 331.223
• BarackObama (@BarackObama) – 6.075.110

Można by postawić tezę, że to tylko kwestia czasu, że Polacy również do tego kiedyś dojdą, gdyby nie taki oto wykresik:

Nasza-Klasa, Facebook, Twitter i Blip wg Google Trends; lipcowy spadek Naszej Klasy to efekt przenosin domeny na NK.pl, z czym Google Trends sobie nie poradziło

Trzeba sobie zdać z tego sprawę: Twittera w Polsce nie ma i nie będzie. Polacy SMS-ują, a nie twittują. Co więcej, z ostatnich donosów zza Oceanu można odnieść wniosek, że tamtejsza młodzież przestaje się garnąć do Twittera. A dlaczego? Dlatego, że nie czuje potrzeby komunikowania całemu światu co robi lub myśli. Od dyskutowania są znajomi!

I teraz wracam do drugiego z artykułów. Michał Kolanko w artykule „Internet w kampanii samorządowej: 5 ważnych trendów” pisze coś, z czym się zupełnie nie mogę zgodzić:

Nawet najlepsze i najbardziej sprawne kampanie w internecie nie okazały się decydujące dla wyniku wyborów. Przykładem może być Kraków. Stanisław Kracik miał bardzo dobrą kampanię w internecie, ale ostatecznie – z przyczyn czysto politycznych m.in. ze względu na spory w krakowskiej Platformie – przegrał z urzędującym prezydentem Jackiem Majchrowskim. Sztab Kracika w sferze internetowej działał z dużą konsekwencją, ale w ostatecznym rozrachunku nie zmieniło to układu sił w Krakowie. Przepaść między działalnością w sferze „realnej” a „wirtualnej” nadal jest ogromna. Nie pojawił się jeszcze nikt, kto potrafiłby tą przepaść zasypać.

Na czym niby polegać miała owa „dobra kampania Kracika w Internecie”? Że stworzył stronę internetową, na której napisał co miał do powiedzenia? Tak się składa, że jestem szczęśliwym posiadaczem czynnego prawa wyborczego w Krakowie, okręg wyborczy Dębniki. Tak też się składa, że byłem gotów z tego prawa skorzystać, gdyby któryś z kandydatów mnie do tego przekonał. Jednak Internet to nie telewizja. Umieszczenie czegoś w Internecie nie spowoduje, że ktokolwiek to obejrzy! W internecie mamy gigantyczny przesyt informacyjny (information overload), co sprawia, że to nadawca informacji udowodnić, że jego przekaz to nie spam.

Otóż pan wojewoda Kracik był łaskaw wysłać mi papierową ulotkę do skrzynki pocztowej. Oczywiście wszystkie ulotki wyrzucam, więc wyrzuciłem i tę. Widziałem także starszego, siwego pana uśmiechającego się z plakatu, ale niestety nie pamiętam  nawet, jakie hasło było tam napisane (a może po prostu „Stanisław Kracik” i nic więcej?).

Sposobem, w jaki pan wojewoda Kracik do mnie docierał, były dwie moje znajome na Facebooku, które zmieniły swoje zdjęcia na ikonę „Stanisław Kracik”. Ale obie kandydowały niedawno w wyborach z list Platformy Obywatelskiej (Róża Thun do Europarlamentu, a Maria Bnińska do Rady Warszawy), więc były mało wiarygodne. Co najmniej jeden inny mój znajomy zmienił zdjęcie na ikonę „Jacek Majchrowski – mniejsze zło”, więc walkę na ikony można przyjąć za zremisowaną.

Podobno p. Kracik z p. Majchrowskim odbywali jakieś debaty w TV, ale żaden z moich znajomych nie przysłał mi linku do YouTube z zapisem tej debaty, więc ten komunikat do mnie nie dotarł. Internetowa edycja Gazety w Krakowie (którą czytam online, reszty GW nie) naśmiewała się z oddanej ostatnio szumnie ślepej  ulicy, ale z kolei na forum SkyscraperCity, gdzie się dyskutuje o krakowskich inwestycjach, wskazywano raczej potknięcia p. Kracika, który dziwne rzeczy opowiadał o budowie Centrum Kongresowego (sprawa mnie dotyczy, bo mieszkam tuż obok) i jako wojewoda doprowadził do opóźnienia przebudowy Ronda Ofiar Katynia nie wykupując na czas stosownych działek (co było w kompetencjach województwa, bo to skrzyżowanie dwóch dróg krajowych).

Podaję te przykłady, żeby dojść do pointy: prawdziwa polityka internetowa to nie jest jednostronny przekaz jak w telewizji czy prasie. To mozolne przekonywanie milionów wyborców przez rzesze setek tysięcy fanów. Tak waśnie, powtórzę: żeby naprawdę dotrzeć do dzisiejszego wyborcy w Internecie, nie można „otworzyć strony internetowej”: trzeba spowodować,  że użytkownika, który ma dwustu znajomych co najmniej dziesięciu z nich będzie przekonywało, że należy zagłosować po naszej myśli. Sztab wyborczy internetowego kandydata powinien więc liczyć około 5-10% ogółu wyborców. Polityka staje się masowa.

To trudne. To bardzo trudne. A skoro trudne, to politycy robić tego nie będą.

Co z tego wynika? Że o wyniku wyborów decydować będą ci, którzy korzystają ze „starych mediów”. Tak zwani „wykluczeni cyfrowo”.

I tym pesymistycznym akcentem chciałbym zakończyć.

Zapomnijmy o szumie medialnym kreowanym przez takie „gwiazdy showbiznesu” jak „wielebny” Steve Jobs z Apple, jak Eric Schmidt, Siergiej Brin i Larry Page z Google, jak Mark Zuckerberg i Sheryl Sandberg z Facebooka, jak wreszcie Carol Bartz z Yahoo i Steve Ballmer z Microsoft. To, co oni mówią i co oni pokazują należy traktować jak oficjalny język dyplomacji, który – jak widać z ostatniej afery WikiLeaks jst bardzo odległy od tego, co naprawdę się mówi i myśli.

Gdy przywołaliśmy aferę WikiLeaks, przywołajmy też Watergate i słynne słowa Głębokiego Gardła: „Follow the money” (możemy to obejrzeć na fragmencie filmu Wszyscy ludzie prezydenta).

To pieniądze pokażą nam, jak rozumieć prawdziwe motywy działań wielkich świata Internetu. W tym odcinku zajmę się firmą Google Inc., w następnych będą kolejni.

1. Z czego żyje Google

W ostatnim roku (2009) do kasy Google wpłynęło 23,6 miliarda dolarów. Skąd one się wzięły? Oto tabela przychodów z raportu rocznego Google za rok 2009 (dane w mln $):

Tabela ta jest dość myląca. Żeby ją zrozumieć, trzeba koniecznie zestawić ją z inną tabelą, zamieszczoną w tym samym raporcie:

Czym bowiem są owe „Traffic acquisition costs” (w skrócie TAC)? To pieniądze fikcyjne. To jest zarobek właścicieli stron, którzy udostępniają miejsce na swojej stronie, by Google wyświetlało tam reklamy w ramach systemu AdSense. To, że te pieniądze są księgowane jako koszt Google, oznacza jednocześnie, że ta sama dokładnie suma musi być zaksięgowana w przychodach. Żeby więc osiągnąć efekt czysty odejmijmy je, pamiętając jednocześnie, że traffic acquisition costs („koszty pozyskania ruchu”) nie odnoszą się do serwisów internetowych Google’a (bo tam Google ma swój własny ruch „za darmo”).

Oczyśćmy więc zestawienie przychodów, odejmując w odpowiednich miejscach koszty pozyskania ruchu:

Powiem szczerze: kiedy pierwszy raz spojrzałem na tę tabelę w taki sposób, przecierałem długo oczy ze zdumienia: po uwzględnieniu opłat dla posiadaczy zewnętrznych serwisów, na których wyświetlają się reklamy systemu AdSense okazuje się, że przychody Google z tego tytułu w roku 2008 spadły w stosunku do roku poprzedniego.

Podsumowując: na 17,5 miliarda dolarów, jakie realnie wpłynęły do kasy Google’a (nie licząc TAC), aż 15,7 mld to były: przychody z reklam wyświetlanych na stronach Google. Jedynie 10% pochodziło z innych źródeł: 6% z programu AdSense, a 4% to cała reszta razem wzięta.

Dlatego podążając za pieniędzmi (zgodnie z dewizą Follow the money) musimy ustalać w pierwszym rzędzie, gdzie Google wyświetla reklamy na swoich stronach.

A) Gdzie pieniądze Google SĄ (tzw. core business)

To przede wszystkim wszystkie wyniki wyszukiwania, a tu zdecydowanym liderem są standardowe wyniki wyszukiwania w Internecie. To na nich najbardziej zależy Google’owi i na nich najbardziej się skupia.

Do tej samej kategorii można zaliczyć też inne wyniki wyszukiwania, na których wyświetlają się reklamy systemu GoogleAdwords. Przede wszystkim są to GoogleMaps, gdzie reklamują się firmy działające głównie poza internetem, na rynkach lokalnych: restauracje, salony kosmetyczne, usługodawcy lokalni itd.

Także usługa GoogleBooks powstała i do tej pory służyła temu właśnie, by zawartość książek papierowych można było znaleźć w Internecie. A żeby znaleźć, trzeba szukać. A szukając trzeba powiedzieć Google’owi czego się szuka, co jest pretekstem do wyświetlenia reklam AdWords (linków sponsorowanych).

Do niedawna AdWords były jedyną formą reklamy spotykaną na Google. Nawet poczta GMail wyświetlała tylko tekstowe linki sponsorowane, dobierane do tekstu czytanych emaili podobnie jak reklamy dobierane do stron w systemie AdSense. Ostatnio jednak Google zaczął intensywnie wchodzić w reklamę graficzną (tzw. display), co jest przede wszystkim wynikiem zakupu dwóch dużych firm internetowych:

1) YouTube, które pokazuje treści video, których podciąganie pod paradygmat wyszukiwania ma sens kiepski

2) DoubleClick, największa niegdyś niezależna sieć reklamy display w Internecie (obecnie nie jest niezależna, bo jest częścią Google).

B) Gdzie pieniędzy Google NIE MA (tzw. michałki)

Google zawsze było znane z robienia mnóstwa projektów, zwłaszcza w ramach „20% czasu”, które programiści Google dostawali na robienie tego, co lubią. Wiele takich projektów z czasem wyrosło na duże systemy i weszło do „głównego nurtu” Google, jak np. GoogleNews. Ale znacznej ich części się to nie udało, a inne po pewnym czasie zostały zamknięte.

Zaliczyć tu można na przykład:

• wszelkie projekty społecznościowe, jak choćby Orkut, Wave, Buzz czy inne próby mające być odpowiedzią Google na rozwój serwisów społecznościowych typu Facebook czy Twitter; Google widzi wielki potencjał serwisów społecznościowych, ale pieniądze Google leżą gdzie indziej, więc to zaangażowanie jest bardziej na pokaz i po to, by nie dopuścić do nadmiernego wzrostu potencjalnej konkurencji
• systemy operacyjne: Android i Chrome OS: Google je robi po to, by zaznaczyć swoją obecność, by utrudnić życie innym „słoniom na tym wybiegu”, takim jak Apple i Microsoft. W przypadku Androida robi to nawet aktywnie i z sukcesami, prawdopodobnie dlatego, że rozpowszechnienie telefonów z systemem Android pozwala Google’owi wyświetlać tam wyniki wyszukiwania za darmo. Na iPhone’ach wyniki wyszukiwania również dostarcza Google, ale musi z tego tytułu oddawać Apple’owi znaczny udział ze swoich przychodów.
• Google Earth i Street View: w odróżnieniu od właściwego szukania na mapach te duże i kosztowne projekty nie przynoszą Google’owi istotnych pieniędzy. Służą raczej zablokowaniu konkurencji dla Map.
• YouTube: wprawdzie zaczęły się tam pojawiać reklamy i jest ich coraz więcej, ale w porównaniu do olbrzymich kosztów utrzymania systemu przechowującego i wyświetlającego filmy wpływ tych przychodów na zyskowność projektu nie może być duży. Raczej należy się spodziewać, że YouTube prosperuje dzięki odpowiedniej konstrukcji umów z dostarczycielami Internetu: Google i tak musi płacić za łącza do siebie (aby ściągać strony internetowe do swojego indeksu), więc ruch w drugą stronę (od Google do użytkowników) może być po części darmowy. Ponadto dostawcy Internetu mogą dzielić się z Googlem przychodami uzyskiwanymi od klientów końcowych (które w przeciwnym przypadku trafiałyby do providerów sieci szkieletowej czyli dużych firm telekomunikacyjnych).

W następnych odcinkach będę szukać pieniędzy u innych wielkich firm z naszej branży, a tymczasem zachęcam do dyskusji z moimi tezami w komentarzach.

Facebook w wersji przeglądarkowej (czyli w standardowej wersji pod adresem http://www.facebook.com/ ) usunął właśnie zachętę do publikowania zmian statusu, wkładania linków itd. Zamiast pustego okna z pytaniem „O czym teraz myślisz?”  mamy tylko cztery kolorowe przyciski. Najpierw trzeba je kliknąć, a dopiero potem można wpisywać.

Porównajcie:

Ten ruch na pewno jest świadomy i przemyślany. Zatem na pewno ma on jakiś cel. Tylko jaki?

Wydaje mi się, że w ten sposób Facebook przechodzi z bycia platformą do publikowania na bycie raczej platformą do czytania i oglądania. Czyli zamiast narzędzia produkcji będzie on coraz bardziej narzędziem konsumpcji wszelkiego rodzaju treści.

Wiązać się to może z następującymi czynnikami, jednak nie jestem w stanie określić, które z nich jak silny miały wpływ na tę decyzję (oczywiście, wpływ deklarowany w oficjalnych oświadczeniach Marka Zuckerberga mnie tu interesuje dużo mniej niż wpływ rzeczywisty):

Facebook stał się masowy: korzystają z niego praktycznie wszyscy. Zaś w całkowitej populacji konsumentów treści jest duuuużo więcej niż producentów. Dużo wiecej ludzi słucha niż mówi. W „starych mediach społecznościowych” (fajnie brzmi, nie?) wszyscy byli autorami, aktorami, twórcami, każdy miał coś do powiedzenia. Dzisiejszy Facebook zrywa z tą tradycją: staje się bardziej ilustrowanym magazynem czy telewizją, gdzie przychodzi się poczytać i pooglądać a nie po to, by dokonać autoekspresji.

Zamiast produkować statusy klikamy „lubię to”: od wprowadzenia przed trzema kwartałami rewolucji pod nazwą Social Graph „produkcja facebookowa” coraz częściej dzieje się poza Facebookiem. A tenże służy głównie gromadzeniu treści wyprodukowanych gdzie indziej.

Facebook jest przeciążony informacją: za dużo tam danych, zbyt trudno jest wybrać rzeczy ciekawe… Facebook więc chce, byś wrzucał coś do niego tylko wtedy, kiedy naprawdę musisz.

Zapewne wszystkie te przesłanki grały tu rolę, jak macie inne pomysły, to piszcie w komentarzach.

Mam łącznie w tej chwili 722 „znajomych”. Staram się tej liczby nie powiększać, a kontakty przerzucać na moją stronę http://www.facebook.com/wielka.genealogia.minakowskiego , która niedługo dobije do 2000 „lubiących” (dawnych „fanów”). Jednak te 722 to wystarczająco dużo, by aplikacja zaczynała się zawieszać (przez pół godziny zużywa cały czas procesora, potem Flash umiera). Byłem jednak w stanie zrobić na czas zrzut ekranu, który pokazuje, jak dzielą się moi znajomi.

Znajomi Marka Minakowskiego wg aplikacji Social Graph

Z powyższego obrazka widać, że są to trzy grupy:

1) moi współpracownicy z Onet.pl, gdzie prawie każdy jest powiązany z każdym, dlatego stanowią oni jedną dużą plamę, wyglądającą jak „czarna dziura”

2) rozliczne moje kontakty genealogiczne, wynikające z pracy nad Genealogią Potomków Sejmu Wielkiego i Wielką genealogią Minakowskiego. Jako że są to bazy genealogiczne, osoby te są również mocno ze sobą powiązane.

3) Między tymi dwiema grupami mam trzecią: grubą wiązkę osób pomiędzy znajomymi z pracy a znajomymi genealogicznymi. Są to ludzie mediów, z którymi jestem często w relacjach zawodowych (np. razem występujemy na konferencjach), a jednocześnie wielu z nich ma korzenie w dawnej arystokracji lub inne ciekawe koligacje, które są przedmiotem moich dociekań.

Co roku w Polsce rodzi się i umiera ok. 370 tys. osób. Zakładając dla wygody, że umierają wyłącznie ludzie po pięćdziesiątce, zaś w tej grupie 20% z Internetu korzysta, to znaczy że co roku umiera ok. 300 tys. osób urodzonych przed 1960 r. nie korzystających z Internetu. Daje to około 3 mln osób na 10 lat. Oznacza to, że gdyby nawet założyć, że ludzie starsi nie są w stanie korzystania z Internetu się nauczyć, to i tak za 10 lat będzie ich nadal tyle, ile obecnie jest nie-internautów urodzonych po 1960 (wliczając dzisiejsze noworodki). Te zgrubne wyliczenia pokazują, jak ważna jest to grupa dla każdego, kto chce prowadzić biznes w Internecie na wielką skalę. Bo oczywiście założenie, że ludzie starsi nie zaczną z Internetu korzystać jest fałszywe, podobnie jak 10 lat temu fałszywa była taka opinia o niekorzystaniu z telefonów komórkowych przez ludzi starszych.

Pozyskiwanie ludzi urodzonych przed 1960 r. do korzystania z Internetu nie jest łatwe. Być może ludzie ci są mniej skłonni do robienia zakupów online i mniejsze w ogóle mają potrzeby, są zatem mniej ciekawą grupą dla reklamodawców. Być może. Jednak w sytuacji, gdy inne źródła nowych internautów wysychają, łowić należy tam, gdzie są ryby, a nie tam, gdzie jest to wygodnie wędkarzowi.

Zobaczmy zatem, co dla nas przygotował zespół dra Dominika Batorskiego, w raporcie Między alienacją a adaptacją. Polacy w wieku 50+ wobec internetu (Warszawa 2010).

1. Pierwsza obserwacja, która mnie uderza:

Przedstawiciele generacji 50+ zdecydowanie częściej niż z komputerów korzystają z telefonów komórkowych. Własny telefon posiada aż 58% z nich.

Oznacza to, że gdyby założyć że:
a) za 10 lat telefony komórkowe zostały zastąpione przez smartfony,
b) każdy użytkownik smartfona korzysta z Internetu,
to automatycznie przybędzie nam ok. 5 mln internautów. Oczywiście nie wiemy, jak będą wyglądały telefony za 10 lat i jak się będzie z nich korzystało. Ale wskazówka jest ciekawa.

2. Jesteśmy przyzwyczajeni, że liczba użytkowników Internetu stale rośnie. Tymczasem w latach 2003-2009 odsetek osób w wieku 16-49 korzystających z Internetu wzrósł z 34,3% do 71,1%. Oznacza to, że dalszego takiego wzrostu już nie będzie. Trzeba się do tej myśli przyzwyczaić i do niej dostosować plany biznesowe.

3. Urodzeni przed 1960 r. zasadniczo nie planują rozpoczęcia korzystania z Internetu. Internet nie jest dla nich atrakcyjny. Jak podaje nasz raport:

W przedziale wiekowym 50+ zaledwie 6% z nich deklaruje, że zacznie używać internetu w ciągu najbliższych miesięcy, z czego tylko 1% jest na to zdecydowanych. Dla porównania, wśród młodszych osób takie plany ma aż 19% z tych, którzy obecnie nie korzystają.

Ale pamiętać należy, że ludzie wielu innych rzeczy nie planują, ale robią je, bo są do tego zmuszeni. Można więc uznać, że seniorzy zaczną korzystać z Internetu wtedy, gdy nie będą mieli innego wyjścia.

4. Jak to jest za granicą?

W Polsce z Internetu regularnie korzysta 23% osób w wieku 55-64 lata i 6% w wieku 65-74 lata

W całej Unii Europejskiej („starej” i „nowej”) liczby te wynoszą 42% i 20%

W USA te liczby to 78% i 42% – zatem to nie sam wiek jest problemem…

5. Łatwo nie będzie

W grupie osób urodzonych w r. 1960 i wcześniej 39% mieszka na wsi. W tym 3,4% z Internetu korzysta, a 32,5% nie korzysta. Nikt nie mówi, że skłonienie ich do korzystania z Internetu będzie proste. Z pomysłów fantastycznych można sobie wyobrazić sytuację, w której np. Rodzina Radia Maryja rozpoczyna intensywną działalność w Facebooku i wszyscy jej sympatycy łączą się swoimi smartfonami by brać udział w tych akcjach. Ale może – patrząc na rwetes w sprawie „obrońców krzyża” – nie jest to koncepcja taka absurdalna? Na pewno te zmiany, jeżeli nastąpią, zmienią znacznie percepcję tego, czym jest Internet.

Podkreślmy to, co podkreślają autorzy raportu:

Zdecydowanie najczęściej wymienianym powodem niekorzystania z internetu jest brak zainteresowania i potrzeb.

A potem jest już tylko ciekawiej. Zachęcam do lektury raportu i dzielenia się wnioskami!

Dodam jeszcze od siebie, co powiedziałem w innym miejscu: pracując nad Genealogią Potomków Sejmu Wielkiego w ostatnim roku (Od 7 X 2009 do 7 X 2010) wprowadziłem uzupełnienia od 655 osób. Ich średni wiek to 51 lat. Ale urodzeni przed 1960 r. przysłali dwa razy więcej danych. Niektórzy z moich e-mailowych korespondentów mają ponad 90 lat. Da się.

Po raz kolejny wybucha dyskusja (np. tu i tu), czy notatka prasowa lub relacja policjanta może być przedmiotem prawa autorskiego, a jeśli nie może, to dlaczego. Przywołuje się zwykle dwa rodzaje argumentów, zaczerpnięte z Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:

Art. 4. Nie stanowią przedmiotu prawa autorskiego:
1) akty normatywne lub ich urzędowe projekty;
2) urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;
3) opublikowane opisy patentowe lub ochronne;
4) proste informacje prasowe.

Tu jednak spada na nas obowiązek zdefiniowania co jest, a co nie jest urzędowym dokumentem lub materiałem oraz jaka informacja prasowa jest prosta, a jaka złożona lub jaka prosta informacja jest informacją prasową. Co jest zadaniem trudnym, bo ustawa takich definicji nie zawiera.

Proponuję podejście zupełnie inne, wynikające wprost z artykułu 1. tejże ustawy:

Art. 1. 1. Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór).

Czy prawdziwy opis wydarzeń (bez rozstrzygania, czy jest informacją prostą, informacją prasową czy dokumentem urzędowym) może w ogóle podlegać prawu autorskiemu? Twierdzę, że nie, a poniżej wywodzę, dlaczego nie.

1. Przejaw działalności ludzkiej podlega prawu autorskiemu wtedy i tylko wtedy, gdy jest twórczy (co wynika z Art. 1. ust. 1. Ustawy o pr. aut. i pr. pokr.)
2. O twórczości możemy mówić tylko wtedy, gdy coś jest tworzone. Zatem powstaje coś, czego wcześniej nie było.
3. Zgodnie z powszechnie przyjmowaną definicją prawdy (sformułowaną przez Arystotelesa i na nowo sformalizowaną przez Alfreda Tarskiego w 1933) wypowiedź jest prawdziwa wtedy i tylko wtedy, gdy rzeczywistość jest taka, jak ją ta wypowiedź przedstawia (św. Tomasz z Akwinu mówił tu o „adekwatności” sensu wypowiedzi i rzeczy opisywanej, adaequatio rei ad intellectum).
4. Wypowiedź przedstawiająca rzeczy takimi, jakimi one nie są, jest więc nieprawdziwa (co wynika wprost z p. 2 i 3).

Możemy więc przyjąć za udowodnione, że wszystkie wypowiedzi, od których wymaga się, by były prawdziwe, nie mogą być przedmiotem prawa autorskiego, co wprost wynika z pierwszego artykułu tejże Ustawy oraz ze standardowych definicji pojęć „tworzyć” i „prawda”.

Warto się jeszcze pochylić nad poruszonym tu pojęciem prawdy, bo krąży wokół niego trochę nieporozumień.

Po pierwsze, powszechnie błędnie przyjmuje się, że definicja prawdy wyrażona przez Alfreda Tarskiego w jego przełomowej pracy Pojęcie prawdy w językach nauk dedukcyjnych (Warszawa 1933) odnosi się jedynie — zgodnie z tytułem — do języków formalnych. Podaje tak np. polska Wikipedia. Nic bardziej mylnego! Tarski formułuje pojęcie prawdy w języku naturalnym po to, by wykazać, że nie da się go zdefiniować w żadnym języku formalnym, bo tenże formalny język musiałby zawierać swój własny metajęzyk.

Twierdzenie Tarskiego jest odpowiednikiem znanego dobrze informatykom „problemu stopu” (Halting problem): można udowodnić matematycznie (np. przy użyciu twierdzenia Gödla o niezupełności), że nie da się napisać programu komputerowego, który będzie mógł testować dowolny inny program pod kątem możliwości jego zawieszenia się. M.in. dlatego, że ten program musiałby być nieskończenie długi. Dokładnie tak samo nie da się zredukować języka opisującego dany język (mówiącego: „zdanie … jest prawdziwe”) do poziomu zdania opisywanego.

A wszak informatycy od dawna tworzą debuggery, które m.in. robią to, czego formalnie zrobić się nie da: testują inne programy w poszukiwaniu błędów. Owszem – taki system szukający błędów sam też potrafi się zawiesić, ale to nie znaczy, że jest zły. To znaczy tylko tyle, że tego uniknąć się nie da.

Z takich samych powodów klasyczne pojęcie prawdy może i musi być używane, nawet jeżeli nie da się go sformułować w sposób ściśle formalny… Lepszego nie mamy i mieć nie będziemy, co Tarski przekonująco udowodnił (z tego powodu można go nazwać największym polskim filozofem wszechczasów)…

Po wtóre błędnie przyjmuje się, że wypowiedź opisująca fakty może zawierać treści subiektywne. I że te treści subiektywne są twórcze (mogą więc być przedmiotem prawa autorskiego). Jeżeli ktoś pisze, że piękny jest zachód słońca to nie znaczy że on jest piękny, ale  że mu się podobał.

Obszerna jest literatura definiująca pojęcia takie jak dobro czy piękno. Z klasycznych polskich pozycji warto choćby wskazać dwa grube dzieła Władysława Tatarkiewicza:  Estetykę i O szczęściu. Owszem, definicje takich pojęć są różne. Czy jednak to oznacza, że nie da się ustalić, czy zdanie to był wspaniały koncert jest prawdziwe czy nie?

W tekstach, od których wymaga się, by były prawdziwe i rzetelne, wszystkie tego typu konstatacje należy traktować jako opis subiektywnego stanu osoby opisującej. Policjant na służbie, opisujący „koszmarny widok” używa słowa „koszmarny” nie w sposób twórczy, ale w sposób dający mu — w jego przekonaniu — najbardziej adekwatny opis a) tego, co widzi, b) uczuć, jakie są w nim.

Podobnie elementy recenzujące takie, jak „uważam, że ten koncert był wspaniały” również podlegają ocenie pod kątem prawdziwościowym. Osoba, która tak mówi:

a) albo mówi prawdę — bo istotnie uważa, że koncert ten był wspaniały (i wtedy ta wypowiedź nie jest przedmiotem prawa autorskiego).

b) albo kłamie, bo choć tak mówi, w w istocie wcale tak nie uważa — co w przypadku urzędników jest przestępstwem, a w przypadku dziennikarzy winno być ścigane przez Radę Etyki Mediów.

Są jednak wypowiedzi i ich elementy, które nie są opisem rzeczywistości – to wszelkie spekulacje, ozdobniki, wyróżnienia czy subiektywne komentarze. Dlatego, by nie naruszać czyichś praw autorskich, należy je z takiego tekstu usunąć. Jednak są teksty (takie jak notatki służbowe czy proste teksty prasowe), które z samej swojej definicji od takich elementów osobistych i spekulatywnych powinny być czyste. Dlatego artykuł czwarty Ustawy o Prawie autorskim i prawach pokrewnych nie rozszerza brzmienia artykułu pierwszego – on tylko wylicza typowe przykłady tych przejawów działalności ludzkiej, które prawu autorskiemu z definicji podlegać nie mogą.

Mam nadzieję, że rozwiałem w ten sposób wszelkie wątpliwości.

P.S. Nie analizowałem orzecznictwa sądów polskich w tym zakresie. Ale uważam, że jeżeli sądy orzekałyby inaczej, niż jest tu przedstawione, to byłyby by w błędzie.

Dzisiaj, czytając o próbach tłumaczenia przez Google’a poezji rymowanej zwróciłem uwagę, że w miejscu, gdzie zwykle widać ramkę „Google Friend Connect”, pojawił się jego facebookowy odpowiednik, czyli „ramka fanów”:

Wcale nie musi to oznaczać, że Google oficjalnie zaczyna wspierać Facebooka. Ale może to oznaczać, że pracownicy Google przestali wierzyć w możliwości swojej firmy.

Czesław Miłosz, Lektury
Zapytałeś mnie, jaka korzyść z Ewangelii czytanej po grecku.
Odpowiem, że przystoi, abyśmy prowadzili
Palcem wzdłuż liter trwalszych niż kute w kamieniu,
Jak też abyśmy, z wolna wymawiając głoski,
Poznawali prawdziwe dostojeństwo mowy.
Przymuszonym uwagą, nie dalszy niż wczoraj
Wyda się tamten czas, choć twarze cezarów
Inne dziś na monetach. Ciągle trwa ten eon,
Lęk i pragnienie te same, oliwa i wino,
I chleb znaczą to samo. Również chwiejność rzeszy
Chciwej jak niegdyś cudów. Nawet obyczaje,
Uczty weselne, leki, płacze po zmarłych
Różnią się tylko pozornie. Na przykład i wtedy
Pełno było tych, których w tekście się nazywa
„Daimonizomenoi”, czyli biesujących
Albo i biesowatych (gdyż „opętanymi”
Język nasz ich mianuje z fantazji słownika).
Drgawki, na ustach piana, zgrzytanie zębami
Nie uchodziły wtedy za znamię talentów.
Biesowaci nie mieli pism ani ekranów,
Rzadko tykając sztuki i literatury.
Niemniej przypowieść o nich pozostaje w mocy:
Że duch nimi władnący może wstąpić w wieprze,
Które, zdesperowane tak nagłym zderzeniem
Dwóch natur, swojej własnej i lucyferycznej,
Skaczą w wodę i toną. Co wciąż się powtarza.
I tak na każdej stronie wytrwały czytelnik
Dwadzieścia wieków widzi jako dni dwadzieścia
Kres mającego raz kiedyś eonu.

Piękne, prawda? Nie potrafię czytać tego na spokojnie…

Zróbmy jednak zamach na tę poezję. Kiedy powyższy utwór włożymy do okna tłumaczenia na stronie http://translate.google.com/#pl|la| dostaniemy tekst ciekawy, ale w wielu miejscach zabawnie odbiegający sensem od oryginału. Dlaczego pierwszy wers przetłumaczony jest jako:

Petistis quid prodest Marsilius Graece.

Wszak u Miłosza żaden „Marsyliusz po grecku” się nie pojawia… Fragment ten uwydatnia pewną słabość systemu Google Translate, który jednak w przypadku łaciny okazuje się jednak ogromną zaletą. Dlaczego? Otóż tekstów greckich i łacińskich potrzebujemy zwykle wtedy, gdy chcemy podeprzeć się jakimś cytatem. Mało jest już — niestety — ludzi, którzy jak Czesław Miłosz (czy ja) uczą się greki by czytać w tym języku np. Ewangelię. Zresztą zwykle mamy do dyspozycji wiele tłumaczeń, a oryginału potrzebujemy przede wszystkim po to, by sprawdzić czy istotnie są tam owi δαιμονιζόμενοι.

Jak więc sprawdza się Google Translate w przypadku tekstów standardowych, często tłumaczonych? Zacznijmy od tekstu najoczywistszego, czyli modlitwy Pater noster.

Wprowadzamy tekst

Ojcze nasz, któryś jest w Niebie, święć się imię Twoje, przyjdź królestwo Twoje, bądź wola Twoja, jako w Niebie, tak i na ziemi. Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom.

I co otrzymujemy? Tłumaczenie absolutnie standardowe, z zachowaniem prawidłowej interpunkcji:

Pater noster, qui es in caelis, sanctificetur nomen tuum adveniat regnum tuum, fiat voluntas sicut in caelo et in terra. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie et dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.

To bardzo ważne – otrzymujemy tłumaczenie standardowe, czyli takie, z którego użycia nie musimy się tłumaczyć [dwuznaczność zamierzona]. Takie, które śmiało można wykorzystać we własnej twórczości…

Zróbmy teraz eksperyment i zróbmy coś, czego robić nie należy: wykorzystajmy mechanizm tłumaczenia na grekę. Dlaczego nie należy? Dlatego że Google Translate nie obsługuje języka starogreckiego – jest tylko język nowogrecki, który różni się od starogreckiego podobnie jak dzisiejsze włoski czy hiszpański od łaciny. A jednak dla Pater Noster otrzymujemy:

Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά Σου, ελθέτω η βασιλεία σου, Γενηθήτω το θέλημά Σου ως εν ουρανώ, τόσο επί της γης. καθημερινό ψωμί μας να μας δώσει σήμερα και άφες ημίν τα οφειλήματα ημών ως και ημείς συγχωρούμε οφειλέτες μας.

W powyższym fragmencie na zielono zaznaczyłem fragmenty starogreckie a na czarno pozostawiłem tekst w grece współczesnej. Ciekawy efekt, prawda? Dobrze pokazuje, że fragmenty, które są bardzo często używane są tłumaczone przez automat w wersji takiej, jaka się zwykle pojawia. Czyli zgodnie z tym, co należałoby się spodziewać po mechanizmie statystycznym.

Warto więc uczyć się łaciny i greki? Jasne, że warto. Z powodów wyłuszczonych powyżej przez Miłosza. Każdy tłumacz, a tym bardziej automatyczny – myli się często, lub zbyt stanowczo rozstrzyga dwuznaczności. W przypadku tekstów ciekawych, czyli trudnych, mechanizm Google Translate pozwala się zgrubnie zorientować, o co chodzi w interesującym nas fragmencie, jednak aby zrozumieć ostatecznie trzeba samemu usiąść ze słownikiem lub głęboko wgryźć się w kontekst oryginału. Zobaczmy otóż, jak np. wygląda tłumaczenie fragmentu Summy Teologicznej św. Tomasza, w którym wykłada się teorię prawa naturalnego:

Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, ad legem naturae pertinent ea ad quae homo naturaliter inclinatur; inter quae homini proprium est ut inclinetur ad agendum secundum rationem. Ad rationem autem pertinet ex communibus ad propria procedere, ut patet ex I Physic. Aliter tamen circa hoc se habet ratio speculativa, et aliter ratio practica. Quia enim ratio speculativa praecipue negotiatur circa necessaria, quae impossibile est aliter se habere, absque aliquo defectu invenitur veritas in conclusionibus propriis, sicut et in principiis communibus. Sed ratio practica negotiatur circa contingentia, in quibus sunt operationes humanae, et ideo, etsi in communibus sit aliqua necessitas, quanto magis ad propria descenditur, tanto magis invenitur defectus. Sic igitur in speculativis est eadem veritas apud omnes tam in principiis quam in conclusionibus, licet veritas non apud omnes cognoscatur in conclusionibus, sed solum in principiis, quae dicuntur communes conceptiones. In operativis autem non est eadem veritas vel rectitudo practica apud omnes quantum ad propria, sed solum quantum ad communia, et apud illos apud quos est eadem rectitudo in propriis, non est aequaliter omnibus nota. Sic igitur patet quod, quantum ad communia principia rationis sive speculativae sive practicae, est eadem veritas seu rectitudo apud omnes, et aequaliter nota. Quantum vero ad proprias conclusiones rationis speculativae, est eadem veritas apud omnes, non tamen aequaliter omnibus nota, apud omnes enim verum est quod triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis, quamvis hoc non sit omnibus notum. Sed quantum ad proprias conclusiones rationis practicae, nec est eadem veritas seu rectitudo apud omnes; nec etiam apud quos est eadem, est aequaliter nota. Apud omnes enim hoc rectum est et verum, ut secundum rationem agatur. Ex hoc autem principio sequitur quasi conclusio propria, quod deposita sint reddenda. Et hoc quidem ut in pluribus verum est, sed potest in aliquo casu contingere quod sit damnosum, et per consequens irrationabile, si deposita reddantur; puta si aliquis petat ad impugnandam patriam. Et hoc tanto magis invenitur deficere, quanto magis ad particularia descenditur, puta si dicatur quod deposita sunt reddenda cum tali cautione, vel tali modo, quanto enim plures conditiones particulares apponuntur, tanto pluribus modis poterit deficere, ut non sit rectum vel in reddendo vel in non reddendo. Sic igitur dicendum est quod lex naturae, quantum ad prima principia communia, est eadem apud omnes et secundum rectitudinem, et secundum notitiam. Sed quantum ad quaedam propria, quae sunt quasi conclusiones principiorum communium, est eadem apud omnes ut in pluribus et secundum rectitudinem et secundum notitiam, sed ut in paucioribus potest deficere et quantum ad rectitudinem, propter aliqua particularia impedimenta (sicut etiam naturae generabiles et corruptibiles deficiunt ut in paucioribus, propter impedimenta), et etiam quantum ad notitiam; et hoc propter hoc quod aliqui habent depravatam rationem ex passione, seu ex mala consuetudine, seu ex mala habitudine naturae; sicut apud germanos olim latrocinium non reputabatur iniquum, cum tamen sit expresse contra legem naturae, ut refert Iulius Caesar, in libro de bello Gallico.

I teraz efekt działania Google Translate:

I odpowiedź należy stwierdzić, że, jak wyżej wskazano powyżej, prawo natury wiąże się co do człowieka, który jest naturalną skłonność, wśród których jest właściwy człowiekowi jest skłonny do działania według rozumu. Jednakże należy do argumentu wspólne zasady, aby przejść do własnych, jak wynika z 1 Fiz. Jednak w inny sposób, idź na ten temat w system spekulacyjnych, w innym z przyczyn praktycznych. Albowiem od spekulacyjnych powodu zatrudniała około szczególnie konieczne, których nie jest możliwe w inny sposób niż są, bez wad, znajduje się w konkluzjach prawdy własnej, tak jak na zasadach ogólnych siebie. Ale z przyczyn praktycznych jest zatrudniony na temat warunkowych, w którym są funkcjonowanie człowieka, i dlatego, nawet jeśli jest to we wspólnym zmuszony przez pewne konieczności, o ileż bardziej schodzimy w dół do własnych, tym bardziej okaże się, dociążone. Tak więc, jest do spekulacyjnych samo jest z prawdy o wszystkich, a także na początku niż w konkluzjach, choć prawda nie jest z nimi wszystko jest znany we wnioskach, ale tylko na zasadach, które nazywane są „wspólne koncepcje. W kwestiach praktycznych, jednak nie samą prawdę lub praktycznych z nimi wszystkie prawość jak się do właściwego, ale tylko tyle, ile wspólnych ćwiczeń, a także z tymi o to, komu to jest prawość tym samym w ich własnym, nie jest równie znany wszystkim. Tak więc, to jest jasne, że jak do tych wspólnych zasad powodów spekulacyjnych lub praktyczne, jest samą prawdą, lub z uczciwości wszystkich, i równie znane. Ale jak do konkretnych wniosków spekulacyjnych powodu, prawda jest taka sama dla wszystkich, nie jest jednak równie znane wszystkim, do wszystkich ludzi, rzeczywiście prawdą jest, że trójkąt ma trzy kąty równe dwóm kątom prostym, choć nie jest znany wszystkim. Jednak w odniesieniu do poszczególnych wniosków z przyczyn praktycznych, a nie ma prawdy lub prawości tym samym wśród wszystkich narodów, a nawet nie do kogo jest to samo, jest równie znane. Wszyscy ludzie, rzeczywiście jest to prawo i prawda, jak to jest pytanie, zgodnie z rachunku. I od tej zasady wynika, jak zawarcie własnej że długi winny być spłacane. I to, rzeczywiście, w przeważającej części jest to prawdą, ale może się zdarzyć w konkretnym przypadku, że jest szkodliwy, a w konsekwencji nadmierne, do spłaty długu, na przykład, jeśli dana osoba twierdzi, że do wojny przeciwko państwu. I to jest to tym bardziej okazuje się nie powiodą się, jak wiele możemy zejść do tych danych, na przykład, jeśli można powiedzieć, że były przechowywane od hotelu, z jak być świadczone na rzecz zastawu, lub tak, jak wiele dla bardziej wyspecjalizowanych warunki, jakie postawił przed, tym więcej będzie w stanie nie na wiele sposobów, tak że nie jest regulowany przepisami i / lub utylizacji i / lub z nie płacąc. Tak więc, należy stwierdzić, To jest prawo natury, jak na pierwsze wspólne zasady, jest taki sam dla wszystkich, i zgodnie z prostoliniowości i zgodnie z nim zapoznać. Jednak w odniesieniu do niektórych własnych, które są wnioski wspólnych zasad jak to było, jest taki sam dla wszystkich i dla większości, zgodnie z prostoliniowości i zgodnie z świadomości, ale w bardzo nielicznych przypadkach może się nie udać i jak na prawość, bo niektórych przeszkód (jak również w zakresie wytwarzania i korupcji upadku charakter krótkim w bardzo niewielu przypadkach, ze względu na bagaż), a nawet w odniesieniu do wiedzy, a to ze względu na fakt, że w kilka osób, z pasji charakter niemoralny, lub od złych nawyków, lub zły związek natury, tak jak w dawnych czasach wśród Niemców, cieszących się napadu nie niesprawiedliwe jest człowiek, choć jest to oczywiście sprzeczne z prawem natury, jak jest opowiedziana przez Juliusza Cezara, w książce o wojnie galijskiej.

Disce, puer, latine, ego te faciam mociumpanie!

Dopisek późniejszy:
Nie wyjaśniałem tego w prezentacji, ale pojawiły się wątpliwości: to opracowanie obejmowało wszystkie komentarze, także te, które zostały potem usunięte w toku moderacji po zgłoszeniu naruszenia prawa.

Dopisek kolejny: tu można obejrzeć w całości moje wystąpienie (na stronie Social Impact), jako ostatni.